مهندسی آب در ایران ریشه ای هزارساله دارد
به گزارش بیست و یکم، کرج _ محمد بن حسن کرجی، دانشمند کمترشناخته شده ایرانی، با آثار خود در حوزه جبر، ریاضیات و آب های زیرزمینی، قسمتی از میراث علمی تمدن ایرانی ـ اسلامی را رقم زد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها، حمیدرضا عبدالمنافی: آب برای ایرانیان همیشه چیزی فراتر از یک نیاز طبیعی بوده است. در طول تاریخ، همین آب بود که تعیین کرد مردم کجا سکونت کنند، کشاورزی کجا رونق بگیرد و تمدن در کدام نقطه شکل بگیرد. در سرزمینی که بخش بزرگی از آن با کمبود منابع آب سطحی رو به رو بوده، ایرانیان ناگزیر دانش و مهارتی پروراندند که با آن آب را در دل زمین پیدا کنند، مسیر جریانش را بشناسند و با محاسبات دقیق به سطح زمین برسانند. قنات و شیوه های مهندسی انتقال آب، حاصل همین تجربه تاریخی است؛ تجربه ای که علاوه بر مهارت اجرائی، بر دانش ریاضی، اندازه گیری و شناخت منابع زیرزمینی استوار بوده است.
محمد بن حسن کرجی از چهره های کمتر شناخته شده این میراث علمی است؛ دانشمندی ایرانی که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری در حوزه جبر، حساب و مهندسی آب آثار ارزشمندی از خود به جا گذاشت. نام او شاید در مقایسه با برخی دانشمندان مشهور ایرانی کمتر به گوش مردم رسیده باشد، اما بازخوانی آثارش نشان داده است تاریخ علم ایران به چند نام آشنا محدود نمی شود و دانشمندان دیگری هم در ایجاد مبانی علوم ریاضی و مهندسی نقش داشته اند.
با همین نگاه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج روز ۱۹ آبان ماه ۱۴۰۵ همایش ملی محمد بن حسن کرجی را برگزار کرد. در این همایش، علاوه بر بررسی جایگاه علمی این دانشمند، دو اثر در رابطه با میراث ریاضی او هم رونمایی گردید تا محققان بالاتر از پیش با اندیشه های یکی از چهره های تاریخ علم ایران آشنا گردند.
کرجی؛ ریاضیات در خدمت شناخت آب های زیرزمینی
حسین کلانتری، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز در این همایش، محمد بن حسن کرجی را از مفاخر علمی قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری معرفی نمود و اظهار داشت: این دانشمند ایرانی در زمینه آب های پنهان، نقشه برداری و توسعه جبر و ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی کوشش های قابل توجهی داشته است.
وی ضمن اشاره به اهمیت بازخوانی آثار کرجی اظهار داشت: تجربه های علمی این دانشمند در حوزه منابع آب، خصوصاً قنات و آب های زیرزمینی، ظرفیت قابل توجهی جهت استفاده در مطالعات و فناوری های امروز دارد.
وی با اشاره به اینکه کرجی بالاتر از چهار کتاب داشته است، اضافه کرد: بخشی از آثار او به جبر و ریاضیات و قسمتی دیگر به مبحث آب های پنهان اختصاص دارد و شناخت این آثار می تواند زمینه استفاده از تجربه دانشمندان گذشته در حوزه علم و تکنولوژی امروز را فراهم آورد.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز همینطور از رونمایی دو کتاب در این همایش آگاهی داد و اظهار داشت: «الکافی فی الحساب» و اثری در حوزه جبر و مقابله، با ترجمه استادان دانشگاه آزاد اسلامی در این مراسم رونمایی شدند.
دانشمندی که ریاضیات را از هندسه به جبر پیوند زد
در بخش دیگری از همایش، عزت مسلمین سعدآبادی ضمن اشاره به لزوم معرفی دانشمندان کمتر شناخته شده ایرانی، اظهار داشت: در تاریخ علم ایران شخصیت هایی مانند خوارزمی و ابن سینا بیشتر شناخته شده اند، اما چهره هایی همچون محمد بن حسن کرجی با وجود آثار و دستیافته های علمی، کمتر به جامعه معرفی شده اند.
وی ضمن اشاره به جایگاه کرجی در توسعه ریاضیات اظهار داشت: یکی از خصوصیت های مهم کار علمی او، حرکت از روشهای هندسی بسمت روشهای جبری در حل مسایل ریاضی بود؛ نگاهی که امکان حل معادلات را بوسیله روابط و محاسبات جبری فراهم می کرد.
سعدآبادی ضمن اشاره به کارهای کرجی در زمینه توان های منفی و مباحث جبر، این دستاوردها را بخشی از بنیان هایی دانست که در ادامه مسیر توسعه ریاضیات مورد استفاده قرار گرفتند.
این استاد دانشگاه با تاکید بر لزوم بازشناسی مفاخر علمی کشور اضافه کرد: هدف از برگزاری چنین همایش هایی آنست که دانشجویان، استادان و محققان با چهره هایی آشنا گردند که در دوره شکوفایی تمدن ایرانی ـ اسلامی نقش علمی داشته اند، اما نام و آثارشان به اندازه برخی دیگر از دانشمندان در فضای عمومی و دانشگاهی مطرح نشده است.
سه نگاه به ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی
بخش دیگری از مباحث همایش به نسبت ریاضیات با فلسفه، عرفان و اندیشه تمدنی اختصاص داشت؛ موضوعی که سخنران دانشگاه تهران با بررسی دیدگاه های یونانیان و اندیشمندان دوره اسلامی به آن پرداخت.
این استاد دانشگاه ضمن اشاره به سه رویکرد اصلی در رویارویی با ریاضیات در یونان باستان، از دید کاربردی و برهانی، رویکرد عرفانی فیثاغورسیان و دیدگاه فلسفی افلاطون سخن گفت و توضیح داد که ریاضیات در آن دوره تنها ابزاری برای محاسبه و اندازه گیری نبود، بلکه در شناخت جهان و نسبت انسان با حقیقت هم جایگاه داشت.
وی ضمن اشاره به انتقال این جریان های فکری به تمدن اسلامی، اخوان الصفا، کرجی و ابن سینا را نمایندگان سه رویکرد متفاوت در رویارویی با ریاضیات معرفی نمود.
به گفته این استاد دانشگاه، در نگاه اخوان الصفا، ریاضیات با عرفان و اندیشه های فیثاغورسی پیوند داشت؛ در حالیکه ابن سینا نگاهی فلسفی و برهانی به این دانش داشت و کرجی بیشتر بر جنبه کاربردی ریاضیات تاکید می کرد.
این سخنران ضمن اشاره به رویکرد کرجی توضیح داد: نگاه او به ریاضیات و هندسه، دانشی بود که باید در عمل به کار گرفته شود و بتواند به حفر چاه و رساندن آب به انسان کمک نماید.
وی همینطور با طرح این پرسش که چرا پیوند میان علوم ریاضی، فلسفه و دانش طبیعی در دوره های بعدی کم رنگ شد، بر لزوم بررسی تاریخی این مورد تاکید کرد و آنرا از نظر شناخت فراز و فرود تمدن علمی ایران و جهان اسلام قابل توجه دانست.
میراث علمی که باید از کتابخانه ها به عرصه عمل برسد
آنچه از مباحث طرح شده در این همایش برمی آید، اهمیت توجه همزمان به دو جنبه از میراث محمد بن حسن کرجی است؛ نخست جایگاه وی در تاریخ ریاضیات و توسعه دانش جبر و دوم کارهای علمی وی در حوزه آب های زیرزمینی و مهندسی آب.
در شرایطی که مدیریت منابع آب، صیانت از ذخایر زیرزمینی و بهره برداری اصولی از ظرفیتهای آبی به یکی از مسایل مهم کشور تبدیل گشته است، بازخوانی آثار دانشمندانی که قرن ها پیش در این مورد مطالعه و پژوهش داشته اند، می تواند زمینه ای برای شناخت بهتر تاریخ دانش مهندسی در ایران باشد.
البته استفاده از این میراث صرفا با برگزاری همایش و رونمایی از کتاب محقق نمی شود؛ بلکه نیازمند پژوهش های تخصصی، بررسی تطبیقی آثار باستانی و ارتباط میان رشته های ریاضی، مهندسی آب و مطالعات تاریخی است تا مشخص شود کدام بخش از دانش گذشتگان قابلیت استفاده در مطالعات و فناوری های امروز را دارد.
بازشناسی محمد بن حسن کرجی از همین منظر اهمیت پیدا می کند؛ دانشمندی که نامش در بین مفاخر کمتر شناخته شده ایران قرار گرفته، اما آثار او یادآور پیوند دیرینه ریاضیات با نیازهای حقیقی زندگی انسان است؛ پیوندی که از محاسبات علمی و شناخت زمین شروع می شود و در نهایت می تواند به تامین یکی از اساسی ترین نیازهای جوامع انسانی، یعنی آب، منتهی شود.
زادگاه کرجی؛ اختلاف تاریخی میان چند شهر ایرانی
رضا جمالپور نجم آبادی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج، در حاشیه مراسم در گفتگو با گزارشگر خبرگزاری مهر، ضمن اشاره به پژوهش های تاریخی درباره ی شخصیت محمد بن حسن کرجی اظهار داشت: ایرانی بودن این دانشمند بر مبنای مستندات تاریخی مورد تاکید قرار گرفته و انتساب او به محله کرخ بغداد هم در بررسیهای تاریخی رد شده است، اما درباره ی این که زادگاه دقیق او کدام منطقه ایران بوده، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد.
وی ضمن اشاره به مطرح بودن چند منطقه همچون کرج همدان، کرج فعلی در استان البرز و کرج ابودلف در استان مرکزی اضافه کرد: درباره ی انتساب کرجی به این مناطق، استدلال ها و مستندات تاریخی مختلفی طرح شده و هر یک از این مناطق به صورتی با این شخصیت علمی مرتبط دانسته می شوند.
جمالپور نجم آبادی با تاکید بر این که اهمیت اصلی کرجی به هویت علمی و تمدنی او بازمی گردد، اظهار داشت: فارغ از این که زادگاه دقیق او کدام منطقه بوده است، محمد بن حسن کرجی دانشمندی مسلمان و ایرانی است و باید این میراث علمی را در سطح ملی مورد توجه قرار داد.
منبع: بیست و یکم
این مطلب بیست و یکم را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قرن بیست و یکم در مورد این مطلب